Z Wikipedii

Współrzędne: 52°14′0″N 17°17′0″E / 52.23333, 17.28333

Środa Wielkopolska
Herb Środy Wielkopolskiej
Województwo	wielkopolskie
Powiat	średzki (wielkopolski)
Gmina  - rodzaj	Środa Wielkopolska miejsko-wiejska
Burmistrz	Wojciech Ziętkowski (e-mail)
Powierzchnia	17,98 km²
Położenie (punkt)	52° 14' N 17° 17' E
Ludność (2007) • liczba • gęstość	22 000 1223,6 os./km²
Strefa numeracyjna (do 2005)	61
Kod pocztowy	63-000
Tablice rejestracyjne	PSR
Położenie na mapie Polski Środa Wielkopolska
TERC10 (TERYT)	4303925044
Miasta partnerskie	Vitré Prościejów
Urząd miejski3 ul. Daszyńskiego 5 63-000 Środa Wielkopolska tel. (61) 286-77-00; faks (61) 286-77-02 (e-mail)
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Strona internetowa miasta

Kolegiata p.w. Wniebowzięcia NMP

Środa Wielkopolska (do 1967 Środa) - miasto w woj. wielkopolskim, w powiecie średzkim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Środa Wielkopolska. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. poznańskiego.

Według danych z 31 grudnia 2007, miasto miało 22 000 mieszkańców.

[edytuj] Historia

O istnieniu osad i skupisk ludzkich na terenie okolic Środy świadczą znaleziska archeologiczne z okresu młodej epoki kamiennej (2300-2000 lat p.n.e.). Odkryto ślady cmentarzyska z okresu rozwoju kultury łużyckiej w pobliżu dzisiejszego cmentarza w Środzie.

Z przekazów historycznych dowiadujemy się, że pierwsze grodzisko znajdowało się prawdopodobnie na wzniesieniu pomiędzy dzisiejszą kolegiatą, a Nowym Rynkiem. Na miejscu dzisiejszego ratusza, za Władysława Jagiełły w latach 1402 -1413, został pobudowany gotycki zamek królewski, w którym gościł król w przejeździe do Krakowa.

Wzdłuż dzisiejszych ulic: Górki, Szamarzewskiego i Jażdżewskiego rozciągała się fosa, a za nią osada, która z czasem stała się targową. Plac targowy, był w kształcie trójkąta. Plac ten, na przełomie XVIII i XIX wieku Niemcy zabudowali, wznosząc gmach poczty konnej ze stacją telegraficzną. Budynek ten do dziś nazywa się Starą Pocztą. W obrębie grodu książęta zakładali osady służebne, do obrony i jako wyspecjalizowane grupy produkcyjne, jak: Mączniki (1240 r.), Zielniki (1399 r.), Kobylniki (1281 r.) i inne.

Środa prawdopodobnie w 1261 otrzymuje prawa miejskie. W XV wieku miasto było jednym z największych w Wielkopolsce. Nazwa w źródłach pojawia się poczynając od roku 1228: terram Srodie (1228), Sroda (1261), Srzoda (1287), Sroda (1349), Srzoda (1391,1578), w Sredzie (1789), Śrzoda (1846), Środa (1890), Środa (1967). Człon Wielkopolska pojawił się w nazwie po roku 1967, celem odróżnienia od Środy Śląskiej.

Od 1454 aż do okresu rozbiorowego staje się miejscem sejmików województwa kaliskiego i poznańskiego, a później także gnieźnieńskiego. Senat obradował w miejscowej farze a posłowie na cmentarzu przykościelnym.

Pod Środą, od strony Moskawy istniały mokradła trudne do przebycia. Moskawa w rejonie Środy zasilana jest dwoma strumieniami: Sporą i Źrenicą. Źrenica płynie doliną od Dębicza i Mącznik do wioski Źrenica (daw. Resnica, Reźnica), pod którą wpada do Moskawy. Spora płynie z zachodniej strony w kierunku Topoli, zatacza łuk między Żabikowem i Koszutami i wpada do Moskawy(daw. Maskawa, Maszkawa). Należy zaznaczyć, że faktyczną Moskawę mieszkańcy nazywają dziś Strugą Średzką a Źrenicę - Moskawą. Zmiany w nazewnictwie dokonali w XIX w. Niemcy.

Pod zaborem pruskim Środa stała się ważnym miejscem walki o polskość, o wyzwolenie spod zaborcy. W 1848 zawiązał się tu największy obóz powstańczy na terenie Prowincji Poznańskiej pod dowództwem płk. A. Brzeżańskiego. Tu z początkiem kwietnia były skierowane główne siły wojsk pruskich. W powstaniu wielkopolskim Środa wystawiła 4 kompanie ochotników.

W drugiej połowie XIXw. w Środzie powstaje kilka inwestycji, m.in.:

• 1867 - wybudowano przy rynku nowy sąd i więzienie,
• 1871/72 - średzcy Żydzi pobudowali nową synagogę (między ratuszem a Nowym Rynkiem)
• 1873-1875 - od Solca n/Wartą przez Środę do Poznania wybudowano kolej poznańsko-kluczborską.
• 1875 r. - wybudowano dworzec, który został przebudowany dopiero w 1967 r.
• 1880/81 - na miejscu kościoła św. Krzyża klasztoru dominikańskiego pobudowano kościół protestancki.
• 1905 r. - w okresie działalności osławionej Ostmarkenvereinu (Hakaty), przeciwstawiając się jej Wawrzyniec Korcz skupował po wyższej cenie ziemię w mieście aby ta nie przeszła w ręce niemieckie. Wybudował też kilka czynszowych kamienic czynszowych dla robotników (czynsz był niższy), zwanych odtąd Korczejewem.

[edytuj] Okres międzywojenny

• 1934 r. - teren Środy zwiększył się, gdyż przyłączono do miasta Źrenicę.
• 1 kwietnia 1934 r. - uruchomiono w mieście kino dźwiękowe.

[edytuj] Okupacja niemiecka

• 17 IX 1939 r. na łąkach kijewskich gestapo zamordowało 21 Polaków uprzednio zmasakrowanych
• 20 X 1939 r. żandarmeria rozstrzelała na rynku 29 Polaków.
• 19 września burmistrzem miasta, przejmując urząd od Kazimierza Kubickiego, zostaje Niemiec Koerner, a starostą powiatowym Bierbach. W 1940 r. zamknięto kościół parafialny, w którym urządzono magazyn.

Pozmieniano nazwy ulic, i tak:

• Dąbrowskiego - Kaiser Wilhelm Strasse
• Kościuszki - Baltenland str.
• Kilińskiego - Posenerstr.
• Piotra Wawrzyniaka - Schillerstr.
• Hallera - Bismarckstr.
• Paderewskiego - Scheunenstr.
• Piłsudskiego - Hindenburgstr.
• Górki - Rigaenstr.
• Bartosza Głowackiego - Friedenstr.
• Żeligowskiego (Kasprzaka, Norwida) - Muchlenstr.
• Prądzyńskiego - Blumenstr

[edytuj] Okres Polski Ludowej

23 stycznia 1945 roku ukonstytuował się Tymczasowy Komitet Porządkowy na miasto i powiat, a po 5 dniach działalności został rozwiązany i mianowano burmistrzem Środy Leona Kaźmierczaka. Zorganizowano także Milicję Obywatelską.

1964 wybudowano Szkołę Podstawową Nr 3 im. Aleksandra Zawadzkiego, z 15 izbami lekcyjnymi, 3 pracowniami, salą gimnastyczną, świetlicą i stołówką. W 1965 wybudowano w dawnym parku starościńskim (obecnie za targowiskiem) ogród zoologiczny, w którym m.in. był niedźwiedź, lama, świnia wietnamska. Jednocześnie, w tym samym czasie powstał plac zabaw i gier przy Szkole Podstawowej nr 1, między ul. Armii Czerwonej (Lipowej) a Liceum Ogólnokształcącym.

Rok 1967 to rok szczególny dla miasta; obchodzono uroczystość 700-Lecia nadania praw miejskich, wybudowano przystanek PKS przy ulicy Paderewskiego, wybudowano łaźnię miejską przy ul. Wiosny Ludów (obecnie jest to siedziba Zakładu Gospodarki Komunalnej), która dysponowała: dla mężczyzn - 5 wanien i 5 natrysków, a dla kobiet - 6 wanien i 4 natryski.

W 1972 roku oddano zbiornik retencyjny na Moskawie, o powierzchni ok. 40 ha, który rozciąga się od Mącznik, koło |Janowa (daw. nazwa Przykuty - Niemcy dokonali zmiany nazwy w XIX w.), i kończy się zaporą w Środzie, przy "Łazienkach" (obecnie baseny są już zasypane).

W odległych o 5 km od Środy Koszutach (nazwa od wyrazu koszut tj. jeleń), w dworku po Zabłockich, a później Rekowskich, utworzono Muzeum Regionalne Ziemi Średzkiej i zgromadzono w nim liczne zbiory dokumentów historycznych regionu średzkiego.

[edytuj] Zabytki

• Rynek z zachowanym historycznym układem urbanistycznym (XIV - XX wiek) i ratusz z poł.XIX w.
• Późnogotycka kolegiata farna z lat ok. 1423-28, przebudowana w końcu XV lub na początku XVI w.; do prezbiterium przylega późnorenesansowa kaplica Gostomskich z lat 1598-1602, zamkniętą kratą z tego samego okresu.
• plebania z pocz. XIX wieku, ul. Jażdżewskiego 3
• Neogotycka dzwonnica z roku 1869
• Neoromański poewangelicki kościół p.w. Najśw. Serca Pana Jezusa z lat 1883-88
• mury nawy kościoła dominikanów z XV wieku, obecnie w budynku przemysłowym, ul. Mała Klasztorna 3
• cmentarz rzymsko-katolicki (najstarszy nagrobek z 1792 roku) z kaplicą z 1913
• wiele zabytkowych domów z XIX wieku (np. ul. Kilińskiego 7, ul. Dąbrowskiego 12)
• Pierwszy w Polsce pomnik generała Jana Henryka Dąbrowskiego z 1997 r. (autorstwa Roberta Sobocińskiego).
• Na trasie Środa Wielkopolska – Zaniemyśl kursuje ponad 100-letnia kolej wąskotorowa, jedna z ostatnich w Europie, która prowadzi ruch pociągów wyłącznie trakcją parową.

[edytuj] Parki i ochrona przyrody

Przy wjeździe do miasta znajduje się obszar chronionego krajobrazu, wybrany jako miejsca lęgowe przez ponad 30 gatunków ptaków z rzędu chruścieli i siewkowatych.

[edytuj] Baza turystyczna

Baza turystyczna Środy Wlkp. to ponad 195 miejsc noclegowych stałych w trzech hotelach i jednym zajeździe oraz 90 sezonowych w okresie wakacyjnym.

[edytuj] Edukacja

• Liceum Ogólnokształcące im. Powstańców Wielkopolskich
• Zespół Szkół Rolniczych im. gen. Jana Henryka Dąbrowskiego
• Zespół Szkół Zawodowych im. Hipolita Cegielskiego
• Gimnazjum nr 1
• Gimnazjum nr 2
• Gimnazjum nr 3
• Szkoła Podstawowa nr 2
• Szkoła Podstawowa nr 3

[edytuj] Osoby związane ze Środą Wielkopolską

• Ryszard Berwiński - poeta, publicysta i działacz polityczny
• Arthur Greiser - nazistowski polityk, Obergruppenführer SS
• Klaus von Klitzing - laureat Nagrody Nobla
• Robert Kolendowicz - polski piłkarz
• Franz Mertens - matematyk
• Danuta Muszyńska-Zamorska - malarka
• Augustyn Szamarzewski - ksiądz, społecznik
• Rafał Wieruszewski - lekkoatleta

[edytuj] Zobacz też

• Operacja Tannenberg

[edytuj] Linki zewnętrzne

• Środa w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich
• Mapy: Autopilot • Google Maps • Szukacz • Targeo • Zumi

• Zdjęcia satelitarne: Google Maps • Wikimapia • Zumi

p • d • e

Gmina Środa Wielkopolska

Siedziba gminy: Środa Wielkopolska

Miasta: Środa Wielkopolska

Sołectwa: Annopole • Brodowo • Brzezie • Chocicza • Chudzice • Chwałkowo • Czarne Piątkowo • Dębicz • Dębiczek • Janowo • Januszewo • Jarosławiec • Kijewo • Koszuty • Lorenka • Marianowo Brodowskie • Mączniki • Nadziejewo • Olszewo • Pętkowo • Pierzchnica • Pławce • Połażejewo • Romanowo • Ruszkowo • Starkowiec Piątkowski • Szlachcin • Ulejno • Winna Góra • Zielniczki • Zmysłowo • Żabikowo

Miejscowość bez statusu sołectwa: Babin • Bieganowo • Brodowskie Huby • Brzeziak • Brzeziny • Chwałkowo-Huby • Czartki • Gajówka • Grójec • Henrykowo • Koszuty-Huby • Marcelino • Nietrzanowo • Ołaczewo • Pierzchno • Podgaj • Ramutki • Rumiejki • Słupia Wielka • Staniszewo • Strzeszki • Szlachcin-Huby • Tadeuszowo • Topola • Trzebisławki • Turek • Urniszewo • Włostowo • Zielniki • Zdziechowice

 

p • d • e

Powiat średzki

Miasta: Środa Wielkopolska
Gminy miejsko-wiejskie: Środa Wielkopolska
Gminy wiejskie: Dominowo • Krzykosy • Nowe Miasto nad Wartą • Zaniemyśl

 

p • d • e Miasta województwa wielkopolskiego Miasta powiatowe Chodzież • Czarnków • Gniezno • Gostyń • Grodzisk Wielkopolski • Jarocin • Kalisz • Kępno • Koło • Konin • Kościan • Krotoszyn • Leszno • Międzychód • Nowy Tomyśl • Oborniki • Ostrów Wielkopolski • Ostrzeszów • Piła • Pleszew • Poznań • Rawicz • Słupca • Szamotuły • Śrem • Środa Wielkopolska • Turek • Wągrowiec • Wolsztyn • Września • Złotów Miasta gminne Bojanowo • Borek Wielkopolski • Buk • Czempiń • Czerniejewo • Dąbie • Dobra • Dolsk • Golina • Gołańcz • Grabów nad Prosną • Jastrowie • Jutrosin • Kleczew • Kłecko • Kłodawa • Kobylin • Kostrzyn • Koźmin Wielkopolski • Kórnik • Krajenka • Krobia • Krzywiń • Krzyż Wielkopolski • Książ Wielkopolski • Luboń • Lwówek • Łobżenica • Margonin • Miejska Górka • Miłosław • Mikstat • Mosina • Murowana Goślina • Nowe Skalmierzyce • Nekla • Obrzycko • Odolanów • Okonek • Opalenica • Osieczna • Ostroróg • Pniewy • Pobiedziska • Pogorzela • Poniec • Przedecz • Puszczykowo • Pyzdry • Rakoniewice • Raszków • Rogoźno • Rydzyna • Rychwał • Sieraków • Skoki • Sompolno • Stawiszyn • Stęszew • Sulmierzyce • Swarzędz • Szamocin • Ślesin • Śmigiel • Trzcianka • Trzemeszno • Tuliszków • Ujście • Wieleń • Wielichowo • Wronki • Wyrzysk • Wysoka • Zagórów • Zbąszyń • Zduny • Żerków