Z Wikipedii

Ten artykuł dotyczy miasta Chełmno. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Współrzędne: 53°21'57" N 18°25'22" E53.3658333 18.4227778 (Chełmno)

Chełmno
Herb Chełmna Flaga Chełmna
Dewiza: Miasto zabytków i zakochanych
Województwo	kujawsko-pomorskie
Powiat	chełmiński
Gmina  - rodzaj	Chełmno miejska
Prawa miejskie	1233 (odnowione 1251)
Burmistrz	Mariusz Arkadiusz Kędzierski
Powierzchnia	13,56 km²
Położenie	53° 21'57'' N 18° 25'22'' E
Wysokość	75 m n.p.m.
Ludność (2007)  • liczba ludności  • gęstość	20 381 1503 os./km²
Strefa numeracyjna (do 2005)	56
Kod pocztowy	86-200
Tablice rejestracyjne	CCH
Położenie na mapie Polski Chełmno
TERC10 (TERYT)	6040604011
Miasta partnerskie	Hann. Münden
Urząd miejski3 ul. Dworcowa 1 86-200 Chełmno tel. 56 677-17-32; faks 56 677-17-74
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Strona internetowa miasta

Chełmno (niem. Culm, Kulm ) – miasto i gmina w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie chełmińskim w dolinie Dolnej Wisły, nad Wisłą i wpadającą do niej Frybą. Miasto leży 40 km na północ od Torunia. W pobliżu most przez Wisłę na drodze międzynarodowej 1 E75 Cieszyn - Gdańsk. Historyczne centrum Chełmna leży na wysokiej skarpie odległej około 1,5 km od Wisły, pozostałe osiedla - głównie wielkopłytowe - na wschód i południe od niego. Miasto jest stolicą historyczno-geograficznego regionu Ziemia Chełmińska. Łącznie z Toruniem jest najstarszym miastem tego obszaru i jednocześnie w północnej Polsce (prawa miejskie - tzw. chełmińskie, w 1233 r.).

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa toruńskiego.

Według danych z 2 stycznia 2006², miasto miało 20 822 mieszkańców.

[edytuj] Struktura powierzchni

Według danych z roku 2002⁶, Chełmno ma obszar 13,86 km², w tym:

• użytki rolne: 47%
• użytki leśne: 4%

Miasto stanowi 2,63% powierzchni powiatu.

[edytuj] Demografia

Dane z 30 czerwca 2004²:

Według danych z roku 2005⁶, średni dochód na mieszkańca wynosił 1541,80 zł.

[edytuj] Historia

Zobacz więcej w osobnych artykułach: historia Chełmna, prawo chełmińskie.

Nazwy miejsc wyróżniających się z otaczającego krajobrazu posiadają od niepamiętnych czasów swoje nazwy. Nadwiślańskie wzgórze koło dzisiejszego miasta Chełmno miało taką starożytną nazwę Kulm pochodzenia starogermańskiego. Staronordyckie „kúla” oznacza „wzgórze” lub wyróżniające się wzniesienie zauważalne na pozostałej części równiny. Według Antona Englerta, archeologa Muzeum Łodzi Wikingów w Roskilde, nazwa "Kulm" wywodzi się jeszcze z czasów IX-XII, kiedy to często odwiedzali południowe wybrzeże Bałtyku skandynawscy żeglarze i kupcy.

Podróże Wikingów sięgały dowodnie do starego portu pruskiego Truso.^[1] oraz prowadziły w górę Wisły. Obecność Wikingów jest dostatecznie szeroko zaznaczona zabytkami z dzisiejszych badań archeologicznych w okolicy starego Chełmna.

Ksiądz Stanisław Kujot zapisał że: [...]...Lud okoliczny przerobił nazwę Culmsee na Chełmżę...[...]^[2]. Zastanawiająca jest ta zbieżność również polskich nazw, bo przecież podobnie po polsku brzmi przeróbka Culm na "Chełmno". Trzeba zatem pogodzić się z dwoma podobnymi nazwami, wszak to ziemia chełmińska.

Ratusz na XIX-wiecznej rycinie

Chełmno już od wczesnego średniowiecza było grodem, leżącym na prastarej drodze łączącej grody kultury łużyckiej, drodze, która ma co najmniej 2500 lat w miejscu dzisiejszej wsi Starogród. (Patrz również: Stara droga w Chełmży, Grodzisko słowiańskie w Słupsku). Zaistnienie chęci budowy katedry w tym miejscu potwierdzone odkryciem pozostałości bazyliki romańskiej z XI wieku mówi o specjalnej ważności miejsca w okresie wczesnochrześcijańskim. Grodzisko kultury łużyckiej, potem zasiedlenie tego miejsca przez Słowian istniejące tu cmentarzyska w pobliskim Kałdusie dają potwierdzenie na strategiczny punkt w starożytności. W XI-XII w. Chełmno pełniło funkcję grodu kasztelańskiego. Miasto to w 1228 Zakon Krzyżacki wybrał na stolicę ziemi chełmińskiej, w latach 1230-1250 było głównym miastem zakonu i siedzibą I Komturii), a 1236-1251 siedzibą diecezji chełmińskiej. 28 XII 1233 roku łącznie z Toruniem otrzymało prawa miejskie (odnowione po pożarze w 1251), które stały się wzorem dla lokacji około 200 miast wschodniopomorskich i mazowieckich. W tym czasie miasto nosiło także przyjętą przez Niemców nazwę Kulm (łac. Culm). W połowie XIII wieku przeniesione na obecne miejsce. Odtąd rozpoczął się największy rozwój miasta, które "wstąpiło" do Hanzy, jednak nie zyskało tak dużego znaczenia jak Toruń. Od 1466 na mocy II pokoju toruńskiego miasto pozostało w granicach Prus Królewskich. Od 1473 i ponownie, reaktywowane po upadku, od 1692, działała tutaj Akademia Chełmińska, szkoła średnia, która współpracowała z Akademią Krakowską. W XVIII wieku Chełmno podupadło, w 1772 znalazło się w zaborze pruskim. Od 1806 w Księstwie Warszawskim, 1815 w Prusach (Wlk. Ks. Poznańskie), 1817 w Prusach Zach.

[edytuj] Zabytki

Ratusz w Chełmnie

Kościół pw. Świętego Ducha

Chełmno jest wyjątkowo bogate w zabytki, zachowało się tutaj pięć (spośród siedmiu niegdyś istniejących) gotyckich kościołów, prawie nienaruszony średniowieczny układ urbanistyczny oraz prawie cały obwód murów miejskich, renesansowy ratusz, a także wiele kamienic z XVIII-XIX w.

Układ urbanistyczny pochodzi prawdopodobnie z czasu drugiej lokacji, po r. 1251.

• Dawna fara, kościół parafialny kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, zajmujący południowy, narożny przyrynkowy blok zabudowy; zbudowano go prawdopodobnie w dwóch fazach w latach 1280-1320
• Renesansowy ratusz, przebudowany z gotyckiego XIII-wiecznego w latach 1567-72 i 1584-96, z rozbudowaną attyką, jeden z najcenniejszych zabytków renesansu w północnej Polsce
• kościół pofranciszkański św. Jakuba i Mikołaja, trójnawowy z prostokątnym prezbiterium, budowany od końca XIII do 1 ćwierci XIV wieku.
• kościół podominikański św. ap. Piotra i Pawła, gotycki, pierwotnie dwunawowy, przebudowany w XIV w. na trójnawowy (z bardzo wąską nawą północną), a następnie zbarokizowany w XVIII w. W pierwotnej postaci zachowało się prezbiterium.
• zespół klasztorny SS. Miłosierdzia, dawniej cysterek, następnie benedyktynek: kościół śś. Jana Chrzciciela i Ewangelisty, z bogatym wyposażeniem wnętrza z przełomu XVI/XVII w. i XVIII w.; klasztor zbudowany od trzeciej ćwierci XIII do początku XIV w., przebudowany na przełomie XVI i XVII w. i w stylu neogotyckim w XIX i XX w., do najstarszych elementów należy tzw. wieża Mestwina, prawdopodobnie dawna strażnica krzyżacka z pierwszej połowy XIII w.; na terenie klasztoru również dawna brama Merseburska
• Kościół pw. Świętego Ducha, zbudowany w latach 1280-1290, ceglany o drewnianym sklepieniu kolebkowym, pierwotnie kościół szpitalny
• kaplica św. Marcina
• Brama Grudziądzka z końca XIII w., z dobudowaną w XVII w. kaplicą (tzw. kaplica Na Bramce)
• Prawie kompletny obwód murów miejskich z basztami (jedne z najdłuższych takich murów w Polsce)
• Barokowy budynek Akademii Chełmińskiej, przebudowany w XIX w.
• Dawna poczta z 4 ćwierci XVII w., przebudowana w połowie XIX w. i w 1911 r.
• Klasycystyczna rogatka z ok. 1810 r.
• Arsenał z 1811 r., przebudowany w 1885 r.
• Kamienica Cywińskich, gotycka z 2 połowy XIII, przebudowana 1570 i ponownie w stylu klasycystycznym, z renesansową dekoracją rzeźbiarską
• Dawne koszary korpusu kadetów z 1776 r.
• Kamienica późnobarokowa z 2 połowy XVIII w. przy ul. Grudziądzkiej
• Spichrze, m.in. spichrz szachulcowy z przełomu XVIII i XIX w. przy ul. Podmurnej
• Zabytki Chełmna znajdują się na Europejskim Szlaku Gotyku Ceglanego (zobacz link w artykule "Europejski Szlak Gotyku Ceglanego").

[edytuj] Religia

Na terenie miasta działalność duszpasterską prowadzą następujące Kościoły:

• Kościół rzymskokatolicki
• Kościół zielonoświątkowy - Zbór w Chełmnie

[edytuj] Postacie urodzone w Chełmnie

• Brunon Bendig (1938-2006), bokser, medalista olimpijski z Rzymu 1960
• Joachim Grubich (ur. 1935), organista
• gen. Heinz Guderian (1888-1954), twórca niemieckiej doktryny pancernej, autor książki "Achtung Panzer"
• Brygida Kürbis (1921-2001), historyk mediewista
• Hermann Löns (1866-1914), powieściopisarz i dziennikarz
• Małgorzata Maier (ur. 1966), uczestniczka pierwszej edycji Big Brothera
• Ewa Pobłocka (ur. 1957), pianistka
• Franciszek Raszeja (1896-1942), lekarz ortopeda
• Leon Raszeja (1901-1939), prawnik
• Maksymilian Raszeja (ur. 1889), teolog
• Dr Kurt Schumacher (1895-1952), przywódca i jeden z założycieli Socjaldemokratycznej Partii Niemiec (SPD)
• Jan Szupryczyński (ur. 1934), geograf
• Grzegorz Mielcarski -piłkarz grający na pozycji napastnika, reprezentant Polski, komentator meczów piłkarskich.

W Kulm (pruska nazwa miasta) mieszkał wraz ze swą matką do 12 roku życia Max Stirner, wybitny filozof niemiecki

W Chełmnie zmarła Magdalena Mortęska (1554-1631), benedyktynka, ksieni tutejszego klasztoru i reformatorka zakonu benedyktynów, a także autorka dzieł religijnych.

Swoją klinikę w Chełmnie miał Ludwik Rydygier (1850-1920) - chirurg, który przeprowadził tutaj pierwszą na świecie operację resekcji żołądka i udoskonalił wiele narzędzi chirurgicznych.

Na Chełmińskim cmentarzu spoczywa córka Gabriela Narutowicza, Anna. Jest pochowana w alei zakonnic.

[edytuj] Galeria

Chełmno - panorama starego miasta widziana z południa

[edytuj] Sąsiednie gminy

Chełmno, Kijewo Królewskie, Stolno, Świecie

[edytuj] Przypisy

1. ↑ ANTON ENGLERT, WALDEMAR OSSOWSKI ; PODRÓŻ MORSKA WULFSTANA W IX WIEKU. WYNIKI EKSPERYMENTALNEGO REJSU Z HEDEBY DO GDAŃSKA, Pomorania Antiqua, tom XX.
2. ↑ Kujot Stanisław; Kto założył parafie w dzisiejszej diecezji chełmińskiej. cz. 2, Toruń 1904 cz.2/1cz.2/2

[edytuj] Bibliografia

• Biskup Marian, Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, Toruń 1968 [1]
• Mansfeld Bogusław, Zespół zabytkowy Chełmna, Warszawa 1983 [2]
• Kwiatkowska Eugenia, Chełmno współczesne na tle jego przeszłości, Toruń 1984 [3]
• Kałdowski Jerzy, Ratusz w Chełmnie, Toruń 1984 [4]
• Chrzanowski Tadeusz, Kornecki Marian, Chełmno, Wrocław 1991 [5]

[edytuj] Zobacz też

   

Zobacz zbiór multimediów na Wikimedia Commons:
Chełmno

• Synagoga w Chełmnie
• Wieża Bismarcka w Chełmnie
• Klub Sportowy LUKS Chełmno

[edytuj] Linki zewnętrzne

• Mapy: Autopilot • Google Maps • Szukacz • Targeo • Zumi

• Zdjęcia satelitarne: Google Maps • Wikimapia • Zumi
• Mapa Culm (sektion 2676) (po 1936, skala 1:25 000)
• Strona internetowa Chełmna
• Chełmno nad Wisłą
• Serwis Informacyjny Chełmna

p • d • e

Związek Miast Nadwiślańskich

Gdańsk • Tczew • Grudziądz • Świecie • Chełmno • Bydgoszcz • Solec Kujawski • Toruń • Ciechocinek • Nieszawa • Dobrzyń nad Wisłą • Włocławek • Płock • Wyszogród • Zakroczym • Łomianki • Warszawa • Karczew • Góra Kalwaria • Kozienice • Puławy • Annopol • Sandomierz • Połaniec

 

p • d • e

Nowa Hanza

Niemcy	Ahlen • Alfeld an der Leine • Anklam • Attendorn • Bad Iburg • Balve • Beckum • Bockenem • Brakel • Brandenburg • Brunszwik • Breckerfeld • Brema • Brilon • Buxtehude • Demmin • Dortmund • Drolshagen • Duderstadt • Duisburg • Einbeck • Emmerich am Rhein • Frankfurt nad Odrą • Fürstenau • Gardelegen • Goslar • Greifswald • Gronau (Leine) • Getynga • Halle • Haltern am See • Hamburg • Hameln • Hamm • Haselünne • Havelberg • Helmstedt • Herford • Hildesheim • Höxter • Kalkar • Kamen • Kilonia • Korbach • Kyritz • Lemgo • Lippstadt • Lubeka • Lüneburg • Lünen • Magdeburg • Marienmünster • Medebach • Melle • Meppen • Merseburg • Minden • Mühlhausen • Münster • Naumburg • Neuenrade • Neuss • Nieheim • Osnabrück • Osterburg • Osterode am Harz • Paderborn • Perleberg • Pritzwalk • Quakenbrück • Quedlinburg • Rheine • Rostock • Rüthen • Salzwedel • Schwerte • Seehausen (Altmark) • Soest • Solingen • Stade • Stendal • Stralsund • Sundern (Sauerland) • Tangermünde • Telgte • Unna • Uslar • Vreden • Warburg • Warendorf • Werben (Elbe) • Werl • Werne • Wesel • Wipperfürth • Wismar
Polska	Białogard • Braniewo • Chełmno • Darłowo • Elbląg • Frombork • Gdańsk • Goleniów • Koszalin • Kraków • Lębork • Olsztyn • Radom • Sławno • Słubice • Słupsk • Stargard Szczeciński • Strzelce Opolskie • Szczecin • Toruń • Wrocław
Holandia	Bolsward • Deventer • Doesburg • Elburg • Hattem • Kampen • Oldenzaal • Ommen • Roermond • Stavoren • Zutphen • Zwolle
Rosja	Biełoziersk • Iwangorod • Kaliningrad • Kingisepp • Nowogród Wielki • Psków • Smoleńsk • Tichwin • Twer
Łotwa	Kieś • Koknese • Kuldīga • Limbaži • Ryga • Straupe • Valmiera • Windawa
Estonia	Narwa • Parnawa • Tallinn • Tartu • Viljandi
Szwecja	Kalmar • Nyköping • Visby
Belgia	Brugia • Hasselt
Turku • La Rochelle • King's Lynn • Kowno • Bergen • Witebsk

 

p • d • e

Powiat chełmiński

Miasta: Chełmno
Gminy miejskie: Chełmno
Gminy wiejskie: Chełmno • Kijewo Królewskie • Lisewo • Papowo Biskupie • Stolno • Unisław